Hybride vormen

Overleg en stemming kunnen op verschillende manier met elkaar worden geïntegreerd. In het REDRESS-project onderscheiden wij in grote lijnen vijf verschijningsvormen van hybride democratische innovaties. Binnen elk van die vormen bestaan verschillende ontwerpvariaties.

Samen laten al deze voorbeelden zien hoe praten en stemmen in één proces kunnen worden vervlochten. Inwoners krijgen de mogelijkheid om op verschillende momenten en in verschillende rollen bij te dragen: als gesprekspartner, als mede-ontwerper van oplossingen, en als kiezer. Verschillende groepen worden betrokken, ideeën kunnen tussentijds worden getoetst, er ontstaat rijke input voor beleid en debat, burgers worden beter geïnformeerd, deelnemers doen democratische ervaring op, en de kans groeit dat beleid zowel beter doordacht als breder gesteund is.

Digitale platforms zoals Decidim zijn voorbeelden van een interactief platform – een digitaal platform waarop burgers niet slechts reageren op vragen van beleidsmakers, maar een proactieve rol aannemen. Op zo’n platform zijn elementen van stemming en overleg geïntegreerd: burgers kunnen bijvoorbeeld stellingen aandragen waar anderen op reageren of kunnen burgerinitiatieven indienen. Beleidsmakers kunnen deze informatie gebruiken om thema’s te selecteren, compromissen te verkennen of breder gedragen formuleringen te zoeken. In sommige gevallen kunnen steunbetuigingen voor burgervoorstellen ook rechtstreeks leiden tot een formeel referendum.

Digitale platforms hebben potentieel een groot bereik, doordat ze laagdrempelig zijn voor burgers in termen van tijd en locatie. Door de stemmen en meningen van grote groepen gestructureerd te bundelen, wordt duidelijk waar mogelijkheden liggen voor breed gedragen beleid, of kan de aggregatie agendavormend werken.

Daarnaast zijn er varianten waarin stemming en overleg sterk met elkaar samenhangen, al vinden ze niet gelijktijdig plaats. Een voorbeeld is participatief begroten, en dan specifiek nieuwere varianten waarbij de stemming plaatsvindt onder de bredere bevolking in plaats van enkel onder de inwoners die met elkaar in dialoog gaan. Voorbeelden zijn participatief begroten in Maastricht, Antwerpen en Gent. Tijdens zo’n proces worden inwoners uitgenodigd om mee te denken over hoe een deel van het stadsbudget wordt besteed. Zij nemen deel aan buurtbijeenkomsten, waar men problemen en ideeën bespreekt en thema’s worden vastgesteld. Op die thema’s worden vervolgens projectvoorstellen ingediend. Er worden digitale kanalen gebruikt om voorstellen te verzamelen, die vervolgens weer onderwerp zijn van gesprek. In een latere fase stemmen inwoners via een online platform op projecten, waarbij informatie uit de gesprekken wordt meegegeven. In sommige processen wordt extra gewicht gegeven aan projecten die uit intensieve gesprekken voortkomen.

De digitale stemronde maakt het mogelijk om duizenden inwoners te bereiken en om een breed gelegitimeerde basis voor concrete investeringen te bereiken. De wijkgesprekken zorgen ervoor dat projecten inhoudelijk sterker worden en beter aansluiten bij wat er speelt. Doordat de stad vooraf aangeeft dat de winnende projecten binnen het beschikbare budget worden uitgevoerd, ontstaat er bovendien een duidelijke link tussen participatie en beleid. Dat kan bijdragen aan vertrouwen en draagvlak, omdat inwoners zien dat hun keuzes daadwerkelijk worden uitgevoerd in de stad.

Een referendum is een helder en herkenbaar voorbeeld van een stemming waarin een grote groep inwoners kan deelnemen. Daarbij is een prominente vraag hoe kiezers goed geïnformeerd kunnen worden over het referendumonderwerp. In dit hybride model is daarin een rol weggelegd voor een geloot burgerpanel van ongeveer 20 burgers dat het referendumvoorstel doorlicht. Het bekendste voorbeeld is de zogeheten Citizens’ Initiative Review (CIR), ontstaan in de Amerikaanse staat Oregon en inmiddels ook benut in Zwitserland en Finland. Het burgerpanel hoort voor- en tegenstanders, spreekt met experts en stelt een korte, evenwichtige samenvatting op in begrijpelijke taal waarin kernargumenten voor en tegen het voorstel aan bod komen. Deze tekst wordt met het officiële stemmateriaal meegestuurd. Onderzoek laat zien dat kiezers die de samenvatting lezen beter weten waar de kwestie over gaat en meer op inhoud stemmen dan kiezers die alleen op campagne-informatie steunen.

De rol van het burgerpanel is meer toegespitst dan bij de beleidsvormende burgerberaden hieronder. Het referendumvoorstel is immers al geformuleerd – het panel richt zich specifiek op het informeren van medeburgers over de inhoud. De potentie van dit model zit hem in beter geïnformeerde kiezers. De zichtbare diversiteit van de groep geeft kiezers vertrouwen dat niet één belangengroep of partij de toon heeft gezet, maar burgers zoals zijzelf. Het deliberatieve panel fungeert daarmee als een publieke informatie-filter. Dat kan zowel de kwaliteit van individuele keuzes als het vertrouwen in het proces als geheel versterken en zo bijdragen aan breder draagvlak voor de uitslag.

Een derde vorm betreft het aanvullen van een burgerberaad met een grootschalige stemming eerder in het proces. Het doel van de stemming kan zijn om een onderwerp te selecteren voor de dialoog, als eerste peiling van meningen, prioriteiten of waarden op als startpunt voor de gesprekken, of om initiële ideeën of voorstellen uit de gesprekken te toetsen aan een grotere groep.

Een voorbeeld zijn G1000-bijeenkomsten. In België en Nederland zijn dit grote samenkomsten waarin honderden tot wel duizend burgers op één dag in rondes aan tafels praten en voorstellen formuleren). Hieraan voorafgaand heeft de bredere bevolking kunnen stemmen over de thema’s die aan bod zullen komen. Stemmen gebeurt soms digitaal, zodat de uitkomsten direct zichtbaar zijn en kunnen worden teruggekoppeld naar de zaal. G1000-processen laten vooral de potentie zien van democratische ervaring voor deelnemers en van agendering. Deelnemers horen veel verschillende stemmen, oefenen in argumenteren en leren samen keuzes te maken. Aan het eind blijft een pakket aan voorstellen over dat als input kan dienen voor raden en colleges.

Naast agendering kan de input van het bredere publiek ook worden gebruikt om inhoudelijke input te geven voor een burgerberaad. Dat kan bijvoorbeeld met een Participatieve Waarde Evaluatie, waarbij inwoners beleidsstandpunten afwegen binnen realistische beperkingen, zoals budget, tijd en klimaatimpact. Dat gebrude bijvoorbeeld tijdens het Nationaal Burgerberaad Klimaat. Een ander instrument is Pol.is, waarbij burgers reageren op stellingen of initiële voorstellen die door het burgerberaad zijn ingevoerd en daarnaast ook eigen stellingen mogen toevoegen. Middels data-analyse worden patronen van consensus in de stemmen zichtbaar.

In de laatste variant vinden we een combinatie van een formele referendumstemming en een geloot burgerberaad, waarbij de beleidsvormende rol bij die laatste licht. In de meeste gevallen vindt het burgerberaad als eerste plaats, en wordt de uitkomst hiervan voorgelegd aan de bredere bevolking. Het burgerberaad ontvangt informatie, hoort experts, weegt belangen en argumenten, en formuleert één of meer concrete voorstellen. Het voorstel of de voorstellen worden daarna in een referendum aan alle kiezers voorgelegd. De Ierse burgerberaden over het huwelijksgelijkheid en abortus zijn bekende voorbeelden. Een diverse groep burgers werkte daar voorstellen uit voor grondwetswijzigingen, waarna de Ierse bevolking die voorstellen in referenda goedkeurde. Andere voorbeelden zijn IJsland, waar een burgerberaad een voorstel voor een nieuwe grondwet uitwerkte en de Canadese provincie British Columbia, waar een burgerberaad adviseerde over kiesstelselvernieuwing. In beide gevallen werd het voorstel vervolgens in een referendum aan de bevolking voorgelegd.

Bij het voorbereidende model worden de potenties van agendering, inhoudelijke input en breed draagvlak goed zichtbaar. Het burgerberaad helpt het onderwerp scherp te formuleren en vertaalt een mogelijk gepolariseerd debat naar een concreet compromis waarover kiezers zich over kunnen uitspreken. De stemronde fungeert vervolgens als een brede toets en bevestiging van de voorstellen. Zo worden het publieke gesprek gestructureerd en besluiten genomen die zowel goed doordacht zijn als breed worden gedragen.

De omgekeerde volgorde komt ook voor: het burgerberaad vindt dan plaats ná het referendum. De bedoeling is dan om een afwijzende, algemene of ambigue uitslag te vertalen naar concrete keuzes. Het Britse burgerberaad over Brexit is hier een voorbeeld van. De assemblee erkende de uitslag van het referendum, vertrek uit de EU, maar onderzocht welke vorm van Brexit burgers onder verschillende scenario’s het meest wenselijk vonden en onder welke voorwaarden. In Nederland zijn op lokaal niveau voorbeelden van burgerberaden die concrete en breed gesteunde plannen voor afvalbeleid of parkeerbeleid uitwerkten nadat een plan van de gemeenteraad in een referendum niet op steun had kunnen rekenen (gemeenten Arnhem, Haarlem en Zoetermeer). Voor onderwerpen waarbij wel steun is voor beleidsverandering, maar niet duidelijk is onder welke voorwaarden en voor welke variant, kan een dergelijk proces een uitkomst bieden. De stemmingsuitslag wordt dan niet gezien als eindpunt, maar als signaal dat om uitwerking vraagt. Door burgers daarin een rol te geven, kunnen zij ervaren dat hun stem serieus wordt genomen en kan beleid inhoudelijk rijker en beter uitlegbaar worden richting een verdeeld publiek. Zo helpt een verdiepend burgerberaad om botsende verwachtingen na een referendum te verzoenen, wat weer kan bijdragen aan meer begrip voor de uiteindelijke keuzes van politiek en bestuur.