Het effect van deelname aan hybride democratische innovaties: real-life tests

Naam: Jelle Turkenburg
Afdeling: Public Administration, Universiteit Twente
Begeleiders: dr. Martin Rosema, dr. Henk van der Kolk, prof. dr. Barend van der Meulen

Democratische innovaties zoals referenda, participatief begroten en burgerberaden worden steeds vaker met elkaar gecombineerd in een poging van overheden om democratische erosie aan te pakken. Maar ondanks de populariteit van deze instrumenten blijft er verassend weinig bekend over de effecten ervan. Dit onderzoek heeft dus als doel om de effecten te bestuderen van dit soort hybride democratische innovaties op inwoners in het brede publiek en dan met name op hun houdingen over de politiek. Een dergelijke focus verdient meer aandacht aangezien we hiermee testen of dergelijke innovaties inderdaad heilzame effecten hebben op de democratie als geheel.

De vragen die dit onderzoek richtinggeven hebben niet alleen betrekking op de vraag of hybride democratische innovaties een effect hebben op de politieke houdingen van burgers in het bredere publiek (1), maar ook op de vraag waarom (2) en voor wie dit het geval is (3). Het doel van dit onderzoek is daarnaast om cases te bestuderen die op lokaal, provinciaal of nationaal niveau in Nederland plaatsvinden. Hierbij profiteren wij van de sterke binding met het veld die onze consortiumpartners als de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en de koepelorganisatie van Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben.

Methodologisch worden kwantitatieve methoden (vragenlijsten) gecombineerd met kwalitatieve methoden (focusgroepen, diepte-interviews) om de geformuleerde onderzoeksvragen te beantwoorden. Dat wil zeggen dat de enquêtes onder het brede publiek ons in staat stellen om relevante attitudes en overtuigingen van inwoners te meten voor en na het optreden van dergelijke hybride instrumenten en, indien van toepassing, ook tijdens deze instrumenten (bijvoorbeeld op meerdere punten tijdens een participatief proces). Hierdoor kunnen we uiteindelijk vaststellen of en voor wie democratische innovaties een effect hebben op de politieke houdingen van het bredere publiek. De interviews richten zich daarentegen op het identificeren van de mechanismen die hierbij een rol kunnen spelen. Uiteindelijk worden alle bevindingen van dit onderzoek samengevoegd in een op artikelen gebaseerd proefschrift.

Op 29 mei heeft Jelle met succes zijn proefschrift The Best of Both Worlds? The Effects of Hybrid Democratic Innovations on Public Political Support verdedigd aan de Universiteit Twente. Op basis van vier Nederlandse casussen laat het zien dat hun effecten beperkter en sterker afhankelijk van de context zijn dan vaak wordt aangenomen. Publieke bekendheid verschilt tussen casussen en groepen burgers, en is doorgaans hoger onder burgers over wie juist minder democratische zorgen bestaan: politiek betrokken en politiek tevreden inwoners. Daarnaast richt publieke bekendheid zich vooral op de meest zichtbare onderdelen, met name stemmen, terwijl deliberatie en uitkomsten minder zichtbaar blijven. In de meeste gevallen leidt grotere bekendheid van hybride democratische innovaties niet tot meer politieke steun. Burgers merken verschillende onderdelen van deze processen op, beoordelen deze aan de hand van uiteenlopende maatstaven, en wegen hun voor- en nadelen op verschillende manieren. Daardoor zijn uniforme toenames in politieke steun minder waarschijnlijk. Positievere percepties van democratische legitimiteit zijn mogelijk wanneer burgers een gedetailleerder beeld hebben van het proces, hoewel zulke percepties doorgaans ook sterker zijn onder burgers die politiek tevreden zijn. Gezamenlijk biedt dit proefschrift een burgergericht perspectief op het democratische potentieel van hybride democratische innovaties en hun plaats binnen bredere inspanningen voor democratische vernieuwing.